شرایع الهی در صدد هدایت بشر به تنظیم روابط و مناسبات عادلانه اجتماعی و معرفی « حقوق » اعضای جامعه بوده اند . تبیین تكالیف و مسئولیتهای متقابل اجتماعی و تقسیم وظایف در جهت ایجاد روابط عادلانه كاری است كه در حوزه مسئولیت انبیاء الهی بوده است .در ساختار اجتماعی  جامعه پیامبر به احقاق حق وحقوق اقلیتها و...پرداخته شده است ودر این مسیر خانواده به عنوان مهمترین نهاد اجتماعی ارزش ویژهای یافت و شانیت زن به عنوان موثرترین عضو خانواده احیاء شد. نیاز متقابل زن و مرد و در نتیجه  در خدمت و تسخیر یكدیگر بودن نیز به عنوان یك واقعیت تكوینی و اجتماعی  موضوع بخشی از احكام و هدایتهای دینی می باشد . نمود روشن عمیق و گسترده آن در شكلی سازمان یافته و كنترل شده همراه با حقوق و تكالیف ترسیم شده در قالب نهاد خانواده شكل می گیرد و زن و مرد به خدمت متقابل یكدیگر در می آیند و ثمره آن برآورده شدن بخش عمده ای از اساسی ترین نیازهای فردی و اجتماعی آنان و جامعه بشری و نیز ضمانت بقای حیات آدمی و استمرار حضور جامعه بشری خواهد بود . سمت و سوی این رابطه تسخیرآمیز و نیازآلود  نه فقط در سطح ایجاد زمینه های همزیستی مسالمت آمیز بلكه پاسخگویی به ندایی است كه از عمق فطرت و از نهان عواطف غرایز و وجود آدمی به گوش می رسد و « مایه » آرامش و سكونت نفس می طلبد :

« و من آیة ان خلق لكم من انفسكم ازواجا لتسكونوا الیها و جعل بینكم مودة و رحمة » .

این از نشانه های حكمت و تدبیر الهی است كه از جنس خودتان همسرانی را برای شما آفرید تا مایه آرامش و سكونت شما باشند و میانتان دوستی و عطوفت قرار داد .

جایگاه دختردراسلام 

دختر در فرهنگ اسلامی از ویژگی ها و جایگاه خاصی برخوردار است. در منابع اسلامی با تعبیرات جالبی چون ریحانه(گل)، قواریر( بلور)، حسنات(نیکی ها) و بهترین فرزندان از او یاد شده است.

پیامبر گرامی اسلام درباره دختر نازنین خود فاطمه زهرا فرمود:

(( ریحانة أشمها (1) ؛ ریحانه ای است که می بویم او را. ))

امام سجاد(ع) در تعبیر جالب و لطیفی فرمود

(( هن قواریر لا تکسروهن (2) ؛ دختران و زنان بلورند، آنها را نشکنید. ))

نیز فرزند بزرگوارش صادق آل محمد(ص) فرمود:

(( البنات حسنات و البنون نعمة و انما یثاب علی الحسنات و یسئل عن النعمة (3) ؛ دختران حسنات و نیکی اند و پسران نعمت، همانا بر حسنات ثواب شود و از نعمت سوال می شود. ))

و پیامبر اکرم(ص) فرمود:

(( خیر اولادکم البنات (4) ؛ بهترین اولاد شما دخترانند. ))

امام رضا(ع) فرمود:

(( ان الله الاناث ارق منه علی الذکور (5) ؛ خداوند بر زنان و دختران نسبت به مردان و پسران مهربانتر است. ))

پیامبر(ص) فرمود:

(( خیر لکم خیرکم لنسائه و لبناته ؛ بهترین شما کسی است که برای زنان و دختران بهترین باشد.)) (6)

نیز فرمود:

(( هر کس دو خواهر یا دو دختر داشته باشد، به آنان احساس نماید، من و او در بهشت همانند دو انگشت (سبابه و وسطی) در کنار هم خواهیم بود. )) (7)

خود پیامبر آنقدر به دخترش، حضرت فاطمه(س) احترام می گذاشت که مردم تعجب می کردند و با تمام مقامی که داشت، دست دخترش را می بوسید و به هنگام مراجعت از سفر، نخستین کسی که دیدار می کرد دخترش فاطمه بود و هنگامی که می خواست به سفر برود، از آخرین خانه ای که خداحافظی می کرد، خانه فاطمه(س) بود.(8)

شخصیت زن ازدیدگاه پیامبر

پیامبر صلى اللَّه علیه و آله و سلم- در روزگارى كه زن ارزش و اعتبارى نداشت- مقام زن را تا سطح یك انسان مستقل و داراى حقوق و شخصیت بالا برده، توصیه مى‏فرمود كه مقتضیات فطرت زن رعایت شود. رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله و سلم زن را تشبیه به استخوان خمیده دنده‏ها مى‏كرد و مى‏فرمود: زن شبیه استخوان خمیده دنده‏هاست و در همان وضعى كه هست، سودمند است. اگر بخواهند آن را راست كنند، مى‏شكند و ضایع مى‏شود. این بدان معناست كه خلقت زنان را نمى‏توان تغییر داد و كارى كه از عهده مردان بر مى‏آید و در صلاحیت آنان است، هیچ‏گاه از عهده زنان بر نمى‏آید.
پیامبر صلى اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: به دور باد كسى كه خانواده خود را ضایع كند و آنها را به حال خود واگذارد. البته باید گفت كه زن باید نكاتى را رعایت كند. چنان كه رسول اكرم صلى اللَّه علیه و آله و سلم مى‏فرماید: بهترین زن، كسى است كه در هنگام نعمت، شكرگزار باشد و در بلا و گرفتارى صبر و بردبارى را از دست ندهد. و نیز مى‏فرماید: بعد از ایمان به خدا نعمتى بالاتر از همسر موافق و سازگار نیست.
امام صادق علیه‏السلام مى‏فرماید: بهترین زنان كسانى هستند كه در هنگام نعمت، شكرگزار باشند و در صورت ندارى، راضى و خشنود باشند. در حدیثى از رسول گرامى صلى اللَّه علیه و آله و سلم روایت شده كه فرموده است:جبرئیل همواره درباره بانوان به من سفارش مى‏كرد تا جایى كه گمان مى‏كردم، براى شوهران «اُف» گفتن به زنان جایز نیست. در برخورد با آنان از خدا بترسید، چه اینان با پیمانهاى الهى بر شما حلال شده‏اند و به شكل امانت‏هاى خدا در خانه‏هایتان به سر مى‏برند. آنها به خاطر اینكه همسر، مادران فرزندان، شریك زندگانى و وسیله كامیابى‏تان هستند، به گردنتان حقى دارند. نسبت به آنان دلگرم و با محبت باشید و دلهایشان را با محبت به دست آورید تا با شما زندگى كنند. آنها را دشمن ندارید و شكنجه نكنید و آنچه را كه به عنوان مهریه به آنها داده‏اید، به زور نگیرید. پیامبر عزیز صلى اللَّه علیه و آله و سلم مى‏فرماید: بهترین فرزندان شما دختران شما هستند. علامت خوش‏قدمى زن، این است كه اولین فرزندش دختر باشد. هركس سه دختر یا سه خواهر را اداره كند، بهشت بر او واجب است.

روزى، مردى كه نزد رسول خدا صلى اللَّه علیه و آله و سلم بود، اطلاع یافت كه خداوند دخترى به او داده است. آن مرد از این خبر رنگش تغییر كرد. پیامبر صلى اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: چرا رنگت تغییر كرد؟
عرض كرد: هنگامى كه از خانه خارج مى‏شدم، همسرم در حال وضع حمل بود. اكنون خبر رسید كه دخترى به دنیا آورده است.
حضرت فرمود: زمین جایش مى‏دهد و آسمان سایه برایش مى‏افكند و خدا روزیش مى‏دهد.او گل خوشبویى است كه از آن استفاده مى‏كنى. پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم نسبت به زن احترام خاصى قايل بود و مرتباً درباره محبت و مهربانى و مداراى با آنها سفارش مى‏كرد، به زنان سلام مى‏كرد و مكرر مى‏فرمود:
من از دنياى شما سه چيز را دوست مى‏دارم و آن سه چيز عبارت‏اند از: عطر، زن و نماز كه روشنى چشم من است.
ناگفته پيدا است كه اين سخن پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم به خاطر شهوت و غريزه جنسى نبود، بلكه آن حضرت با ايراد چنين سخنانى مى‏خواست زنان را كه در نظر اعراب، موجودى بى‏ارزش و در حد يك حيوان بودند، بزرگ جلوه دهد. بدين جهت، زن را در رديف نماز كه امرى عبادى و مقدس است، قرار داد و با اين تعبير، زن را به بالاترين مقام ترقى داد.
«ميمونه»، همسر پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم مى‏گويد: از رسول خدا صلى اللَّه عليه و آله و سلم شنيدم كه مى‏فرمود: بهترين مردان امت من كسى است كه نسبت به همسر خود بهترين رفتار را داشته باشد و بهترين زنان امت من كسى است كه نسبت به همسر خويش بهترين كردار را داشته باشد. هر زنى كه آبستن مى‏شود، هر شب و روزى كه بر وى مى‏گذرد، برابر با هزار شهيد، اجر و پاداش دارد. بهترين زنان امت من زنى است كه در آنچه معصيت نباشد، رضاى شوهر را به دست آورد و بهترين مردان امّت من، مردى است كه با خانواده‏اش به لطف و مدارا زندگى كند. چنين مردى هر روزى كه بر او بگذرد، اجر صد شهيد دارد.
عمر گفت: يا رسول‏اللَّه! چگونه مى‏شود زنى كه رضايت شوهرش را به دست آورد، اجر هزار شهيد و مردى كه با خانواده‏اش مدارا كند، اجر صد شهيد را داشته باشد؟
پيامبر صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود: بدان كه اجر زنان، نزد خداوند، بيش از اجر مردان است. به خدا سوگند كه ستم شوهر نسبت به زن، بعد از شرك به خدا، بزرگترين گناهان است. نسبت به رفتار با موجود ضعيف (زن و يتيم) از خدا بترسيد كه خداوند به خاطر ايشان، شما را مؤاخذه خواهد كرد. هر كه به اين دو نيكى كند، رحمت الهى نصيب او شود و هر كه بدى نمايد، مورد سخط و خشم الهى واقع شود.رسول اكرم صلى اللَّه عليه و آله و سلم معيار جوانمردى و فرومايگى انسان را چنين بيان مى‏فرمايد: جوانمردان، كسانى هستند كه زنان را گرامى مى‏دارند و فرومايگان نسبت به آنان اهانت مى‏نمايند.
و در حديث ديگر مى‏فرمايد: بهترين شما كسى است كه با خانواده‏اش رفتار نيك داشته باشد. من نيز با خانواده‏ام چنين‏ام.
ابن‏عباس از پيامبر گرامى صلى اللَّه عليه و آله و سلم روايت مى‏كند: هركس دخترى داشته باشد و نسبت به او اهانتى روا ندارد و فرزند پسرش را بر او ترجيح ندهد، خداوند او را داخل بهشت مى‏كند. و نيز مى‏فرمايد: هركسى كه از بازار، متاع و تحفه‏اى به خانه آرد، اول به دختران بدهد و سپس به پسران. هر آن كس كه دختران را شاد كند، گويى كه از ترس خدا گريسته است، يعنى همان تقرب و پاداش را دارد.

جایگاهی حقوقی زن از منظر امام علی (ع)

از منابعی که از دیر باز در مباحث انتقادی درباره((جایگاه و منزلت زن در نگرش دینی)) مورد استفاده قرار گرفته است کلام امیرالمومنین(ع) در نهج البلاغه میباشد.اما یک بررسی اجمالی در سیره حضرت ثابت میکند  که آن حضرت علیرغم سنت جاهلیت  به شخصیت و مقام  زن احترام می گذاشته است.او نه تنها در خانه شریک زندگی همسر خود بوده است بلکه مردان را نیز به پاسداری از حرمت و حقوق زنان توصیه کرده و کوشش های ایشان را در اداره خانه و تربیت فرزندان ارج نهاده است. در بیان کرامت و منزلت زن همین بس که او را مظهر جمال و عطوفت الهی معرفی نموده و می فرماید:

 ((المراة ریحانه و لیست بقهرمانه))

(زن گل خوش بوی زندگی است و نباید کارهای دشوار را بر او تحمیل کرد) در کلامی دیگر از زن به عنوان امانت الهی یاد شده است  که همچون امانتهای دیگر خداوند ارزشمند و قابل احترام میباشد و باید آن چنان که شایسته امانت گذار است از او محافظت و نگهداری شود.امام علی(ع) پیش از هر مکتب مادی طرفدار زن،مدارا با زنان را تحت هر شرایطی حتی در صورت بدرفتاری و اهانت لازم و  و ضروری دانسته و خشونت و تعرض به او را محکوم نموده است.

جایگاه زن ازدیدگاه امام خمینی(ره) 

مروری هر چند اجمالی بر آثار و اندیشه ها و سیره عملی حضرت امام خمینی(ره) نشانگر آن است که می توان دیدگاه های ایشان در مورد زنان را ذیل سه مقوله جای داد؛

1- تبیین الگوی مطلوب زن مسلمان؛ تاکید ایشان بر این زمینه بر محور تبیین شخصیت الگویی بانوی بزرگ اسلام حضرت زهرا(س) و حضرت زینب(س) استوار بود. (تبیان 50-13) در این الگوسازی ها به نقش اجتماعی زن مسلمان تاکید می شود که ضمن رعایت قوانین و قواعد اسلامی در اجتماع حضوری موثر و تعیین کننده دارد.

2- توصیف وضعیت عینی و اجتماعی و فرهنگی زمان پیش و پس از انقلاب اسلامی؛ اندیشه های ایشان در این بخش بر آسیب شناسی وضعیت اجتماعی - فرهنگی زنان پیش از انقلاب اسلامی و تبیین جایگاه و نقش ارزشمند زنان مسلمان در نهضت های اسلامی معاصر به ویژه انقلاب اسلامی ایران و در جوامع اسلامی متمرکز می شود.

3- ارائه راهبردها ورهنمودهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مربوط به مساله زنان در راستای موضع گیری خویش نسبت به آنها در برهه های مختلف نهضت اسلامی.

سخن بزرگان درباره : نقش عفاف درهویت بخشی به زنان ودختران

 امام خمینی (ره)

شغل اصلی زن، شغل همسری و مادری است ولی بعضی خیال می کنند این اهانت به زن است.و مهمترین کاری که زن می تواند بکند کار مادری است البته در مواردی شاید کارهای اجتماعی زنان واجب عینی و یا کفایی نیز باشد اما درهمه حال خانمها باید فعالیت اجتماعیشان رابا حفظ جنبه خانه داری بکنند و الگویشان حضرت فاطمه زهرا باشد.

مقام معظم رهبری :

" همیشه ما در طول زمان هروقت گفتیم حجاب و عفاف ، عده ایی گفتند آقا حجاب به عفت چه کار دارد!خیلی ها حجاب دارند؛ عفت ندارند ،خیلی هم عفت دارند ؛حجاب ندارند. در طول زمان ، هر وقت ما این حرف را می گفتیم ...بعضی این را می گویند.در حالیکه این حرف درستی نیست. عفت یک چیز است ؛ حجاب یک چیز دیگر ؛ اما عفت آن چیز غیرقابل دسترسی و غیرقابل تأثیرپذیری و آن صخره آسیب ناپذیر در انسان نیست؛ مثل همه خلقیات و خصلت های انسانی ، در معرض تهاجم قرار میگیرد. یکی از چیزهایی که می تواند آنرا از تهاجم دور بدارد و عفاف زن و طهارت او و تقوای او و حالت پرهیز و عصمت را در او نگهدارد، ...بهترین چیز حجاب است ، حجاب از طرف زن و حجاب ز طرف مرد.حجاب مرد هم نگاه نکردن است : حجاب یعنی مانع ؛ یعنی فاصل در زن "

نقش زنان در عالم از ویژگی خاصی برخوردار است و صلاح و فساد یک جامعه از صلاح و فساد زنان در آن جامعه سرچشمه می گیرد. زن، یکتا موجودی است که می تواند از دامن خود افرادی به جامعه تحویل دهد که از برکاتشان یک جامعه، بلکه جامعه ها به استقامت و ارزشهای والای انسانی کشیده شوند، می تواند به عکس آن باشد.بانوان در نظام جمهوری اسلامی باید قدر عظمتی را که اسلام به آنان داده است بدانند. دام مصرف زدگی را که سرمایه داران چپاولگر جهانی برگرد زن امروز دنیا تنیده اند کاملاً بدرند و ضد، ارزشهای فرهنگ غربی مانند برهنگی و معاشرت بی بند و بار با مردان و آلودگی به انواع فسادها را که در کشورهای پیشرفته و غالب کشورهای عقب افتاده بر زندگی زنان حاکم است به چشم تحقیر و نفرت بنگرند.

صحیفه نور، جلد 16، ص 125

غربی ها مایل نیستند زنان در جوامع جهان سوم آرمانخواه و دارای فکر روشن و هدفهای بزرگ باشند. لذا زنان جوان در جامعه ما باید مراقب این کمند ناپیدا و بسیار خطرناک فرهنگ و تفکر غربی باشند و از آن پرهیز کنند. صلاح زنان در جامعه، صلاح مردان را به دنبال دارد و در این ارتباط زنان نقش برجسته ای را برعهده دارند.

نهج البلاغه محمد دشتی / حکمت 234

برخی از نیکوترین خلق و خوی زنان ، زشت ترین اخلاق مردان است ، مانند ،تکبّر ، ترس ، بخل ؛ هرگاه زنی متکبّر باشد بیگانه را به حریم خود راه نمی دهد ، و اگر بخیل باشد اموال خود و شوهرش را حفظ می کند ، و چون ترسان باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند فاصله می گیرد .

  امام على علیه السّلام 

  پوشیده و محفوظ داشتن زن مایه آسایش بیشتر و دوام زیبایى اوست . غرر الحکم(5820)

  امام صادق علیه السلام 

  حجاب زن برای طراوت و زیبایی اش مفیدتر می باشد. ( المستدرک، ج5)

رسول خدا(ص) وضعیت دوران ما را از قبل پیش ‌بینی می‌کنند:

 در آخر امت من، مرد نماهایی هستند که سوار بر وسایل نقلیه خود، بر در مساجد پیاده می‌شوند. زنان  اینان، پوشیده‌هایی برهنه‌اند که موهایشان برآمده است. این‌ها زنان نفرین‌شده‌اند.( المحاسن، ج1)

حفظ حجاب دلیل اصلی ارتقای جایگاه زنان در ایران است

حفظ حجاب وعفاف دلیل اصلی ارتقای جایگاه زنان در ایران است و تکریم جایگاه زنان در سال های بعد از انقلاب به واسطه دیدگاه رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی (ره)، نه تنها مانع رشد حضور آنان در سطح جامعه نگردید بلکه برعکس هویت و جان تازه ای نیزپیدا کرد . آموزه های دینی و نگاه والای اسلام به زن ، لزوم توجه بیشتر به این مساله را بیشتر می کند.

 با قاطعیت می توان دوران جاهلیت که زنان به جرم زن بودن پس از تولد زنده به گور می شدند را دوران سقوط انسانیت نامید و جای تاسف است که امروز نیز برخی افراد با طرح موانع حجاب برای رشد زنان افکار جاهلیت را پی گیری می کنند . دین اسلام و پیامبر اکرم، با نگرش والای خود به مقام زن و حضرت فاطمه زهرا در مقام نمونه یک زن کامل، این نگرش را تغییر داد و در ایران نیز ما همواره جمله امام راحل را که فرمودند: از دامان زن، مرد به معراج می رود را سرلوحه قرار داده و در تکریم مقام زن کوشیده ایم و این مهم با حضور زنان در تمام عرصه های جامعه و با حفظ حجاب و عفاف از سوی زنان جامعه اسلامی تحقق یافته است .  از آنجا که نقش همسر بودن و مادر بودن والاترین نقش اجتماعی زنان برای ساختن آینده ای روشن تر است و نسلهای آتی در دامان همین مادران پرورش می یابند انتقال مفاهیم والا و ارزشمند تاریخی و فرهنگی از طریق زنان اهمیت فراوانی دارد.

پی نوشت:

1. مکارم الاخلاق، ص251،؛ وسائل الشیعه، ج15، ص101.

2. مکارم الاخلاق، ج1، ص240.

3. وسائل الشیعه، ج15، ص104.

4. همان، ج4، ص79.

5. همان، ج15، ص104.

6. نهج الفصاحه، حدیث 1522.

7. مستدرک، ج15، ص118.

8. تفسیر نمونه، ج11، ص 275.